Türkiye’de eleştiri kültürü henüz istenilen seviyede değildir…

Bu kültür ne zaman istenilen seviyeye gelir, bilinmez…

Ancak eleştiri konusunda “Z” kuşağından umutluyum…

Eleştiri (tenkit) uzun zaman, beğenmeme veya kusur bulma olarak kabul edilmiştir. Eleştiriyi, kişiden kişiye değişen zevkin bir sonucu olmaktan kurtarmak, onu de­ğişmeyen prensiplere göre değerlendirmek gerektiği fikri XIX. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmaya başladı. Birtakım yeni tenkit metotları ortaya kondu ve eserler bunlara göre değerlendirildi. Doğuşları büyük ölçüde edebiyat akımlarına bağlı olan bu metotların başlıcaları şunlardır:

Tarihi Eleştiri: Bu metot, edebi eseri, yazarın hayatına, yetişme şartları ve devrin özelliklerine göre inceleme esasına dayanır. Bu görüşe göre eserden çok sanatkâr önemlidir. Eser, onu meydana getirene bağlı olarak açıklanmaya çalışı­lır ve daima ikinci planda kalır. Bu metot biyolojik, psikolojik ve fizyolojik tenkit gibi türlerin doğmasına yol açtı…

Sosyolojik Eleştiri: Bu tenkit anlayışı, edebiyatın kendi başına var olmadı­ğı, toplum içinde yer tuttuğu ve toplumun bir ifadesi olduğu prensibinden hare­ket eder. Yazarı, eseri ve okuyucuyu sosyal şartlar belirlediğine göre, yapılacak iş müspet ilimlerdeki gibi davranmak ve sosyal şartlar üzerine eğilerek eseri açıkla­maya çalışmaktır. Bu anlayışa göre eleştirinin konusu fizik kanunlarında olduğu gi­bi edebi eserleri “açıklamak, sınıflandırmak ve haklarında hüküm vermektir”…

Göreceli (izafi) Eleştiri: Bu anlayışa göre eleştiriye bir sınır koymak müm­kün değildir. Herkes kendi zevkine ve şahsî düşüncesine göre edebî eseri değer­lendirebilir. Bu anlayış değerler karışıklığına sebep olur…

İzlenimci (İntibacı) Eleştiri: Bu anlayışa göre eleştiri “kitaplardan zevk almak, onlarla duyguları inceltmek ve zenginleştirmek sanatıdır”. İnsanın davranışları, zevkleri, duyguları, dikkatini çeken şeyler yaşla ve yenileşen hayat şekilleri ile değiştiğine göre, tenkitte kaidelerin ve doktrinlerin, de­ğişmez metotların yeri yoktur. Sosyolojik eleştiriye karşı ortaya çıkmıştır. Sevmek, hoşa gitmenin sonucu olduğuna göre, bugün sevilen bir eserin yarın da sevilece­ği kesin olarak söylenemez…

Bu eleştiri anlayışının belli bir metodu yoktur. Eserlerin ve türlerin sınıflama­sı da yoktur. Var olan, bir eser okuduğumuz zaman duyduğumuz zevktir. Bu zevk de eserin değerinin tek ölçüsüdür. Anatole France bu anlayışa göre tenkitçiyi “iyi bir münekkit, şaheserlerin arasından kendi ruhunun maceralarını anlatan kimse­dir” şeklinde tarif eder…

Bu anlayışta geleneğe bağlılık ve ortak değerler yoktur…

Yapısal Eleştiri: Bu görüş edebi eserin müstakil bir yapı, bir bütün olduğu anlayışından hareket eder ve eserin açıklanmasının ancak kendi yapısı ile mümkün olabileceği görüşünü benimser. Buna göre her eserin kendine has bir yapısı vardır ve bu yapı çeşitli parçaların organik şekilde birleştirilmesin­den meydana gelir…

Bu yapıyı incelemek, yazarın, eserini kaleme alırken, düşüncesini nasıl çalış­tırdığını ve bu düşünceyi eserine nasıl aktardığını bulmaktır. Yapıyı ortaya çıkar­mak, eseri içten tanımaktır, yüzeyden derine açıktan gizliye, görünürdengörün­meze yönelmektir. Bu şekilde incelenen bir eser sonuçta eserin kurgusunu orta­ya koyan bir şema ile gösterilebilir…

Bir organizmayı oluşturan her parça, bir görev yüklenir ve bu görevi bütüne bağlı olarak yerine getirir. Bu parçalardan biri ortadan kalkar veya yeri değiştiri­lirse bütünde aksamalar olur. Eğer aksama olmuyorsa bu parça bünyede fazlalık demektir. Başarılı eserlerde her parça bütüne bir “iç mimari” anlayışı ile bağlıdır ve bütünden ayrılınca bünye bozulur…

Yapısal eleştiride, tenkitçinin gayesi; eseri konuşturmak, manasını olduğu ka­dar yapısını da aydınlığa çıkarmak, kısaca eseri yeniden keşfetmektir; onun “ne­den” değil, “nasıl” yazıldığını ortaya koymaktır…

Edebiyatların gelişme, zenginleşme ve ilerlemesinde önemli yeri olan tenki­din Türk edebiyatının çeşitli devrelerinde var olduğunu biliyoruz. Ancak bu ten­kit, kendi devrinin şartları içinde varlığını sürdürmüş. Tanzimat sonrası edebiyat devrelerinde batıdan gelen tesirler sonucu değişerek yeni ve batılı bir hüviyet ka­zanmıştır…

Sağlıcakla kalın…

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

banner659

banner517

banner660

banner516

Sakarya Haber